# Acute buikpijn

> Klinisch-redeneerkader bij acute buikpijn: definitie acute buik, pathofysiologie, DD per orgaansysteem, anamnese, lichamelijk onderzoek en aanvullend onderzoek.

<warning>

Diagnostische samenvatting van [*Diagnostiek van alledaagse klachten* hoofdstuk `33`, *Acute buikpijn*](https://doi.org/10.1007/978-90-368-2620-4_33). Klinisch redeneren; geen behandelrichtlijn. Combineer met lokaal protocol en actuele NHG-producten.

</warning>

## Kernpunten

- Buikpijn = pijn in de regio abdominalis (begrensd door ribbenboog, diafragma, erector spinae, bekkenkam, ligamentum inguinale en symfyse); flankpijn telt mee.
- **Acute buikpijn** = acuut ontstaan, niet-traumatisch, doorgaans `< 5 dagen`. Niet alle buikpijn is abdominaal; myocardinfarct en longembolie kunnen zich zo presenteren.
- **Acute buik** = acute buikpijn waarbij de diagnose nog onzeker is en een spoedbeslissing in het ziekenhuis nodig is; meestal peritoneale prikkeling, soms obstructie of vaatpathologie. Kernvraag is doorgaans wel/niet opereren.
- `85–90 %` van de diagnoses komt uit anamnese + LO; **anamnese weegt zwaarder dan LO**, LO zwaarder dan aanvullend onderzoek.
- Huisarts ziet `2–3` nieuwe episodes per week; op de SEH heeft `10–33 %` acute buikpijn; `~75 %` wordt in de eerste lijn afgehandeld.
- Bij iedere vrouw in de fertiele fase zonder duidelijke andere oorzaak: **zwangerschapsreactie**: EUG uitsluiten.
- Bij ouderen, afweerstoornis of corticosteroïdgebruik kan een acute buik **symptoomarm** verlopen.
- Bij twijfel: afwachten en herbeoordelen over uren maakt het beeld vaak duidelijker dan breed aanvullend onderzoek.

## De klacht bij de dokter

- `< 1/3` van de mensen met gastro-intestinale klachten zoekt hulp. Dysmenorroe (`~50 %` van fertiele vrouwen) en gastro-enteritis worden meestal thuis uitgezeten.
- Bij presentatie bestaat de pijn meestal `6–48 uur`; pijn `< 24 uur` en loslaatpijn bij onderzoek voorspellen ziekenhuisopname.
- Uitdaging huisarts: urgentie inschatten. Te scherp filteren geeft vermijdbare complicaties; onnodige spoedverwijzingen horen bij het vak. Bij een flink deel blijft de oorzaak onduidelijk en gaat het vanzelf over.

Typische hulpvragen:

- "Dokter, ik heb zo'n buikpijn, geef me een goede pijnstiller."
- "Het is toch geen blindedarm?"
- "Ik hoef toch niet naar het ziekenhuis, niet geopereerd te worden?"
- "Is het weer mijn spastische darm? Een diverticulitis? Of kanker?"

## Pathofysiologie

### Pathofysiologische processen

<table>
<thead>
  <tr>
    <th>
      Proces
    </th>
    
    <th>
      Voorbeelden
    </th>
  </tr>
</thead>

<tbody>
  <tr>
    <td>
      Ontsteking
    </td>
    
    <td>
      acute appendicitis, acute pancreatitis
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      Obstructie
    </td>
    
    <td>
      galsteenkoliek, mechanische ileus
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      Perforatie
    </td>
    
    <td>
      maag-, darmperforatie
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      Vaatafwijking
    </td>
    
    <td>
      aneurysma dissecans, mesenteriale trombose
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      Trauma
    </td>
    
    <td>
      miltruptuur, leverruptuur
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      Bloeding
    </td>
    
    <td>
      gebarsten AAA, retroperitoneale bloeding
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      Zenuwaandoening
    </td>
    
    <td>
      herpes zoster, abdominale migraine
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      Referred pain
    </td>
    
    <td>
      myocardinfarct, pneumonie
    </td>
  </tr>
</tbody>
</table>

### Viscerale vs. pariëtale pijn

- **Visceraal**: diffuus, slecht te lokaliseren; via peritoneum viscerale (arme sensibele innervatie). Vaak krampend.
- **Pariëtaal**: scherp, vaak met één vinger aan te wijzen; peritoneum parietale is rijk geïnnerveerd. Chemische irritatie (maagzuur, pancreassap, gal, bloed, pus) geeft snelle prikkeling; ontlasting (colonperforatie) prikkelt minder en geeft trager beloop (uren tot dagen).
- **Klassieke omslag bij appendicitis**: viscerale periumbilicale pijn → pariëtaal rechtsonder zodra lokale peritonitis ontstaat.

### Cascade peritonitis

1. Vage anorexie en misselijkheid.
2. Buikpijn rond de navel, braken, lichte koorts.
3. Toenemende pijn en ziektegevoel met peritoneale prikkeling, eventueel shock.

Kan overgaan in een **infiltraat** (pijn neemt af, koorts blijft) of een **abces** (piekende koorts).

### Koliek

Obstructie van een hol orgaan met glad spierweefsel (darm, gal- of urinewegen) geeft krampende, slecht gelokaliseerde, intermitterende pijn met bewegingsdrang, misselijkheid en braken. Past bij gastro-enteritis, gal-/niersteenlijden en darmobstructie.

### Referred pain

- Diafragmaprikkeling (galwegen, milt, EUG) → schouder (`C4`); ipsilateraal: rechts bij cholecystitis, links bij miltruptuur.
- Myocardinfarct → bovenbuik.
- Gebarsten AAA, pancreatitis, ulcus duodeni → rug.
- Niersteen, hernia inguinalis → onderbuik, lies, dijbeen.

## Differentiële diagnose per orgaansysteem

Frequentie in de huisartsenpraktijk: `v` = vaak, `s` = soms, `z` = zelden. Cursief = ernstige gevolgen mogelijk.

<accordion>
<accordion-item icon="i-lucide-utensils" label="Gastro-intestinaal">

- prikkelbaredarmsyndroom (PDS): `v`
- acute gastritis: `s`
- *acute appendicitis*: `s`
- *acute cholecystitis*: `z`
- cholecystolithiasis: `s`
- acute hepatitis: `z`
- diverticulitis: `s`
- *acute pancreatitis*: `z`
- M. Crohn: `z`
- obstipatie: `s`
- *obstructie darm* (hernia, tumor, intussusceptie, volvulus, torsie): `z`
- *maligniteit tractus digestivus*: `z`
- *ulcus pepticum*, eventueel met bloeding/perforatie: `z`

</accordion-item>

<accordion-item icon="i-lucide-heart-pulse" label="Vasculair: altijd levensbedreigend">

- *dissectie of ruptuur abdominale aorta*: `z`
- *acute mesenteriale ischemie*: `z`

</accordion-item>

<accordion-item icon="i-lucide-droplet" label="Urologisch">

- urineweginfectie: `s`
- urolithiasis: `z`
- pyelonefritis: `z`
- epididymitis / orchitis / *torsio testis*: `z`
- acute blaasretentie: `z`
- hydronefrose: `z`

</accordion-item>

<accordion-item icon="i-lucide-venus" label="Gynaecologisch / obstetrisch">

- pelvic inflammatory disease (PID): `s`
- dreigende of beginnende miskraam: `s`
- *extra-uteriene graviditeit (EUG)*: `z`
- ovulatiepijn: `z`
- endometriose: `z`
- *torsie ovarium*: `z`
- ovariumtumor: `z`
- cervix- of uteruscarcinoom: `z`

</accordion-item>

<accordion-item icon="i-lucide-hexagon" label="Buikwand">

- buikwandpijn (rectushematoom, contusie): `s`
- *ingeklemde hernia*: `z`

</accordion-item>

<accordion-item icon="i-lucide-zap" label="Neurogeen">

- herpes zoster: `z`
- abdominale migraine: `z`
- tabes dorsalis: `z`

</accordion-item>

<accordion-item icon="i-lucide-flask-conical" label="Toxisch / metabool / endocrien">

- bijwerking medicament: `s`
- alcoholabusus: `s`
- *diabetische ketoacidose*: `z`
- hypercalciëmie: `z`
- acute porfyrie: `z`
- intoxicatie zware metalen: `z`
- mediterrane koorts: `z`

</accordion-item>

<accordion-item icon="i-lucide-droplets" label="Hematologisch">

- sikkelcelcrisis: `z`
- acute leukemie: `z`

</accordion-item>

<accordion-item icon="i-lucide-activity" label="Cardiaal">

- *myocardinfarct*: `z`
- angina pectoris: `z`
- pericarditis: `z`

</accordion-item>

<accordion-item icon="i-lucide-wind" label="Pulmonaal">

- pneumonie: `z`
- pleuritis: `z`
- pneumothorax: `z`
- longembolie: `z`
- pleurodynie (M. Bornholm): `z`

</accordion-item>

<accordion-item icon="i-lucide-brain" label="Psychogeen">

- nerveus-functionele klacht: `s`
- somatisatie: `s`
- depressie: `z`

</accordion-item>

<accordion-item icon="i-lucide-circle-ellipsis" label="Overig">

- lymfadenitis mesenterialis: `z`
- mononucleosis infectiosa: `z`
- splenomegalie: `z`
- congestieve hepatomegalie: `z`
- perihepatitis: `z`

</accordion-item>
</accordion>

### Belangrijkste beelden (`≥ 1 %` huisarts of zeldzaam ernstig)

- **PDS**: krampende onderbuikpijn + wisselend defecatiepatroon; geen peritoneale prikkeling. Diagnose bij `≥ 3 maanden` klachten zonder organische oorzaak.
- **Gastro-enteritis**: viraal, bacterieel of toxine; misselijkheid, braken, krampen, diarree (soms bloed), soms koorts. Versterkte peristaltiek, geen peritoneale prikkeling. Self-limiting in dagen.
- **Maagklachten**: alarmsymptomen (haematemesis, melaena, passagestoornis, aanhoudend braken, gewichtsverlies, anemie) → gastroscopie. **Maagperforatie**: plankharde bovenbuik, shock; later diffuus en minder duidelijk.
- **UWI / urolithiasis**: UWI: mictieklachten + vage onderbuikpijn. Steen: koliek flank → lies, braken, hematurie, erytrocyturie. Echo + X-BOZ (buikoverzichtsfoto; zie [Beeldvorming](#beeldvorming)), eventueel CT/MRI.
- **Pyelonefritis**: koorts, flank-/rugpijn, slagpijn nierloge; koude rillingen → bacteriëmie/urosepsis. Kan paralytische ileus geven.
- **Obstipatie**: vaak chronisch, kan acuut presenteren; vooral ouderen en kinderen. Geen peritoneale prikkeling.
- **Diverticulitis**: `10–25 %` van patiënten met diverticulose. Aanhoudende scherpe pijn linksonder, dagen ontstaan. Gecompliceerd: ileus, perforatie, infiltraat. CRP differentieert; echo/CT bevestigt.
- **Galsteenkoliek**: aanvallen rechterbovenbuik, uitstraling rechterschouderblad, misselijkheid, bewegingsdrang. Echo bevestigt.
- **Acute cholecystitis**: pijn rechterbovenbuik, koorts, lokale peritoneale prikkeling, soms infiltraat. Echo of CT.
- **Acute appendicitis**: begin bovenbuik (anorexie, misselijkheid, braken) → zakt naar rechtsonder met peritoneale prikkeling. Temp `37,5–38,5 °C`. Retrocoecaal: atypisch. Leukocytose. Diagnose klinisch.
- **PID**: endo-/salpingitis, meestal SOA. Onderbuikpijn + koorts, soms geelgroene fluor, slingerpijn, drukpijnlijke uterus of adnex.
- **Buikwandpijn**: spiercontusie, beklemde zenuw of hematoom (trauma/antistolling). Goed te lokaliseren, erger bij aanspannen buikspieren.
- **Hernia inguinalis**: lokale pijn; bij beklemming (vooral femoralis) heftige pijn + roodheid + ileus, risico op gangreen en perforatie.
- **Bijwerking medicament**: o.a. metformine, antibiotica. Bevestiging: weglaten en herintroduceren.

<caution>

**Non-specific abdominal pain (NSAP)** is een SEH-restcategorie zonder objectieve afwijking, self-limiting. In de praktijk worden ook onschuldige diagnoses (functionele maagklachten, gastro-enteritis, obstipatie, dysmenorroe) zo gelabeld. Voor de huisarts geen bruikbare term; die moet juist de onschuldige oorzaken aantónen om onnodige verwijzing en negatieve laparotomie te voorkomen.

</caution>

### Zeldzamere ernstige oorzaken

- **Acute blaasretentie**: vooral mannen; plassen lukt niet meer, onrust, bewegingsdrang. Klinische diagnose.
- **Acute pancreatitis**: bovenbuikpijn met uitstraling rug/linkerzij, misselijkheid, braken. Bij ernst: peritoneale prikkeling, koorts, tachycardie, tachypneu, hypotensie.
- **Gebarsten AAA**: acute pijn epigastrio/onderbuik/rug/flank, soms uitstraling lies/testis. Duizeligheid, syncope, bleek/klam, tachy- of bradycardie, hypotensie, pulserende massa. **Spoedconsult vaatchirurg.**
- **Ovarium-/adnextorsie**: (sub)acute onderbuikpijn, misselijkheid/braken. Soms palpabele zwelling.
- **EUG**: vaginaal bloedverlies eerste trimester + onderbuikpijn. Diafragmaprikkeling → schouderpijn. Slingerpijn, peritoneale prikkeling. Ernstig: tachycardie, collaps.
- **Torsio testis**: onderbuikpijn, misselijkheid/braken; scrotale pijn kan ontbreken. Gezwollen scrotum, afwezige cremasterreflex.

## Kansverdeling

### Huisartsenpraktijk

Bij `1/3` is er geen duidelijke diagnose bij de ingangsklacht "gegeneraliseerde buikpijn/krampen". Een tweede `1/3` betreft betrekkelijk onschuldige aandoeningen (PDS, gastro-enteritis, maagfunctiestoornis, UWI, obstipatie, spierpijn, virusziekten n.n.o.).

<table>
<thead>
  <tr>
    <th>
      Diagnose
    </th>
    
    <th>
      Aandeel
    </th>
  </tr>
</thead>

<tbody>
  <tr>
    <td>
      Symptoomdiagnose buikpijn
    </td>
    
    <td>
      <code>
        30 %
      </code>
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      Prikkelbaredarmsyndroom
    </td>
    
    <td>
      <code>
        15 %
      </code>
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      Gastro-enteritis / infectieuze diarree
    </td>
    
    <td>
      <code>
        7 %
      </code>
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      Maagfunctiestoornis of maagpijn
    </td>
    
    <td>
      <code>
        5 %
      </code>
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      Urineweginfectie
    </td>
    
    <td>
      <code>
        3 %
      </code>
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      Obstipatie
    </td>
    
    <td>
      <code>
        3 %
      </code>
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      Diverticulose / -itis
    </td>
    
    <td>
      <code>
        2 %
      </code>
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      Cholecystitis / cholelithiasis
    </td>
    
    <td>
      <code>
        2 %
      </code>
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      Virusziekten n.n.o.
    </td>
    
    <td>
      <code>
        2 %
      </code>
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      Andere ziekten tractus digestivus
    </td>
    
    <td>
      <code>
        2 %
      </code>
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      Appendicitis
    </td>
    
    <td>
      <code>
        2 %
      </code>
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      Pelvic inflammatory disease (PID)
    </td>
    
    <td>
      <code>
        1 %
      </code>
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      Spierpijn
    </td>
    
    <td>
      <code>
        1 %
      </code>
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      Hernia inguinalis
    </td>
    
    <td>
      <code>
        1 %
      </code>
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      Bijwerking geneesmiddelen
    </td>
    
    <td>
      <code>
        1 %
      </code>
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      Ziekten geslachtsorganen vrouw
    </td>
    
    <td>
      <code>
        1 %
      </code>
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      Overige aandoeningen
    </td>
    
    <td>
      <code>
        22 %
      </code>
    </td>
  </tr>
</tbody>
</table>

### Spoedeisende hulp

Ziekenhuispatiënten met acute buikpijn blijven vaak zonder specifieke diagnose. Mensen die zelf naar de SEH komen, zijn `~50 %` zo goed in voorspellen of het spoed heeft als artsen.

### Geslacht

- Diverticulitis en cholecystitis vaker bij vrouwen.
- Ulcusperforatie ventriculi, appendicitis en dunnedarmobstructie vaker bij mannen.

### Leeftijd

- **Bejaarden**: denk breed en serieus: diverticulitis, cholecystitis/galstenen, ileus, mesenteriale ischemie, pancreatitis, hernia, maligniteit, plus obstipatie en UWI.
- **Kinderen** **< 15 jaar**: meestal onschuldig: virale (rota-)gastro-enteritis, lymfadenitis mesenterialis, obstipatie.
- **Tieners en jongvolwassenen**: appendicitis is hier de grote.

<tip>

Vuistregel: jong = meestal viraal of obstipatie. Oud = altijd serieus nemen; vasculair en maligniteit komen er bovenop.

</tip>

## Voorkennis en context

Uit de voorgeschiedenis zijn vooral van belang:

- buikoperaties → **adhesies / strengileus**
- familiaire belasting: colon-, mamma-, ovariumcarcinoom, mediterrane koorts
- ziektegevallen in de omgeving: gastro-enteritis
- eerdere buikpijn-episodes: galsteenaanval, ulcus, PDS, diverticulitis
- verblijf in het buitenland: recent én verder verleden (tropische infecties, parasieten)

## Anamnese

### Aard van de pijn

- **Koliek** (gal-/niersteen, dunnedarmobstructie): aanvalsgewijs, pijnvrije intervallen, vaak met braken, bewegingsdrang.
- **Continue, scherpe of stekende pijn** zonder pijnvrij interval → peritoneale prikkeling.
- **Appendicitis**: continue pijn: sens `70 %`, spec `49 %`, PPV `26 %`, NPV `87 %`. Afwezigheid maakt appendicitis minder waarschijnlijk; aanwezigheid zegt weinig.
- **Gedekte perforatie** (duodenum, appendix) kan vrijwel pijnloos verlopen; omentum dekt af.

### Lokalisatie en uitstraling

<table>
<thead>
  <tr>
    <th>
      Regio
    </th>
    
    <th>
      Denk aan
    </th>
  </tr>
</thead>

<tbody>
  <tr>
    <td>
      Rechterbovenkwadrant
    </td>
    
    <td>
      cholecystitis, cholangitis, galsteenkoliek, hepatitis, leverabces, levertumor
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      Linkerbovenkwadrant
    </td>
    
    <td>
      miltinfarct, miltruptuur, pleurale pneumonie
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      Regio epigastrica
    </td>
    
    <td>
      ulcus pepticum, pancreatitis, myocardinfarct, AAA
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      Flanken
    </td>
    
    <td>
      urolithiasis, pyelitis, retroperitoneale bloeding
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      Rechteronderkwadrant
    </td>
    
    <td>
      appendicitis, ingeklemde hernia, EUG, follikelbloeding, ovariumcyste, uretersteen, colitis
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      Linkeronderkwadrant
    </td>
    
    <td>
      peridiverticulitis, ingeklemde hernia, EUG, follikelbloeding, ovariumcyste, uretersteen, colitis
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      Regio hypogastrica
    </td>
    
    <td>
      cystitis, blaasretentie
    </td>
  </tr>
</tbody>
</table>

- Maximale pijn rechtsonder bij `87 %` van appendicitispatiënten.
- **Uitstraling**: rug: galsteen, ulcus, pancreatitis, AAA. Lies: niersteen, hernia. Schouder (`C4`): diafragmaprikkeling (rechts bij cholecystitis, links bij miltruptuur). Scrotum/testis: ureterkoliek, torsio testis.
- **Verschuiving**: bovenbuik → rechtsonder is klassiek voor appendicitis bij volwassenen; kinderen voelen het meestal meteen rechtsonder. Vraag dus ook naar de oorspronkelijke lokalisatie.
- **Flank → lies → genitalia** = ureterkoliek. Scrotale pijn + vage viscerale buikpijn (`10–18 j`): torsio testis, epididymitis, scrotaalbreuk.

### Tijdsbeloop

- **Peracuut** (minuten): perforatie, AAA-ruptuur, koliek.
- **Matig acuut** (uren): acute pancreatitis, mesenteriale trombose, strangulatie dunne darm.
- **Geleidelijk** (uren–dagen): algemene peritonitis.
- **Recidief maanden–jaren**: PDS, IBD.
- **Intermitterend**: mechanische dunnedarmobstructie, gastro-enteritis, niersteen-/galkoliek.

### Intensiteit

- Zeer hevig → ulcusperforatie, geruptureerd AAA, myocardinfarct, koliek.
- Mild of afwezig → maakt appendicitis minder waarschijnlijk.

### Invloeden

- **Bewegen**: bewegingsdrang → koliek; stilliggen, pijn bij vervoer/hoesten/zuchten → peritoneale prikkeling.
- **Voeding**: verlichting bij eten → ulcus; vet eten verergert → galstenen; alcohol → gastritis, ulcus, hepatitis, pancreatitis; pijn na maaltijd → angina abdominalis.
- **Mictie**: frequente pijnlijke mictie → UWI.
- **Defecatie**: verlichting na defecatie → obstipatie/PDS; uitblijven flatus `> 24 u` → overweeg ileus (let op: niet iedereen heeft dagelijks ontlasting).
- **Menstruatie**: pijn tijdens menstruatie → endometriose; middenpijn mid-cyclus → ovulatiepijn; uitgebleven menstruatie + onregelmatig bloedverlies → CAVE dreigende abortus of **EUG**; licht tussentijds bloedverlies → endometritis (chlamydia/gonorroe; acuut vaker postpartum).
- **Houding**: voorovergebogen verlicht → pancreatitis.
- **Inspanning**: bovenbuikpijn bij inspanning → angina pectoris; vooral na maaltijd → angina abdominalis.

### Koorts

- Licht (`~38 °C`) → appendicitis.
- Hoog → algemene peritonitis, pyelonefritis, salpingitis.
- Koorts + icterus + koude rillingen → cholangitis (of acute cholecystitis).

<warning>

Bij hoge leeftijd, afweerstoornis of corticosteroïdgebruik kan koorts worden gemaskeerd of onderdrukt; een acute buik kan stil verlopen.

</warning>

### Bijkomende klachten

#### Braken

- Pijn vóór braken → chirurgische acute buik.
- Braken vóór pijn → gastro-enteritis, pancreatitis, galstenen, hoge darmobstructie.
- Bloederig (haematemesis) → Mallory-Weiss, maagbloeding, oesofagusvarices, maag-/slokdarmcarcinoom.
- Fecaal of langdurig → darmobstructie.

#### Passage

Voedsel zakt niet of regurgiteert → stenose; CAVE oesofagus-/maagcarcinoom.

#### Anorexie

- Progressief → past bij acute buik.
- Snel terug → past bij NSAP.
- Afwezig → pleit tegen appendicitis.

#### Diarree

- Meestal niet-chirurgisch: gastro-enteritis, M. Crohn, colitis.
- Uitzondering: mesenteriale trombose.
- Steatorroe (vettige, drijvende ontlasting) → pancreatitis.

#### Ontlasting (kleur/bloed)

- Melaena (zwart, kleverig, kenmerkende geur) → bloeding hoog in tractus, meestal bloedend ulcus.
- Helderrood rectaal → meestal colorectaal (carcinoom, diverticulose, invaginatie, ischemische colitis); bij `10 %` toch hoge bron.
- Ontkleurd + donkere urine → galwegafsluiting (galsteen, pancreascarcinoom).

#### Veranderd ontlastingspatroon

Langer bestaand, obstipatie ± diarree, loze aandrang → CAVE rectum-/coloncarcinoom.

#### Algemeen

Malaise, moeheid, gewichtsverlies → maligniteit.

#### Vrouw in fertiele fase

Altijd kans op zwangerschap (**EUG**!) en SOA inschatten.

### Intoxicaties en (zelf)medicatie

- **Roken** → maagklachten.
- **Alcohol** → gastritis, ulcus, perforatie, hepatitis → cirrose, pancreatitis.
- **Koffie en vet** → maag, galblaas.
- **Antacida helpen** → ulcus of aspecifieke maagklachten.
- **NSAID's / aspirine / corticosteroïden** → bloedende mucosa, ulcusperforatie maag/duodenum.
- **Coumarines / DOAC** → spontane intra-abdominale bloeding, rectushematoom.
- **Metformine, antibiotica** → bijwerking buikpijn (staken + herintroduceren).

## Lichamelijk onderzoek

Kernvragen bij LO: is er **shock**, is er **peritoneale prikkeling**?

### Algemene indruk

- Erg zieke indruk en stilliggen → perforatie, peritonitis, shock.
- Bleekheid, angst, transpireren, verminderd bewustzijn → shock.
- Bewegingsdrang → koliek.
- Vooroverbuigen → acute pancreatitis.
- Oppervlakkige ademhaling, niet in volzinnen kunnen spreken → peritonitis.

<warning>

**Alarmsignalen bij acute buikpijn in de eerste lijn:**

- hypotensie of shock
- pulserende tumor in de bovenbuik
- plankharde buik
- hoge koorts

</warning>

### Vitale functies en algemeen

- Pols, ademhaling, saturatie, bloeddruk, bewustzijn, temperatuur (bij voorkeur rectaal). Verstoring = ernstige situatie.
- **Icterus** → lever-, galweg- of pancreasaandoening.
- **Temperatuur** `~38 °C` past bij appendicitis; hoger bij infiltraat, abces, peritonitis, salpingitis, pyelonefritis, cholangitis.

### Onderzoek van de buik

Voorzichtig en rustig palperen, zittend; knieën gebogen ontspant de buikspieren.

#### Inspectie

Operatielittekens (adhesies), oppervlakkige of opgeheven adembewegingen buikwand (peritoneale prikkeling, m.n. perforatie), opgezette buik + zichtbare peristaltiek (ileus), zwelling/roodheid lies (beklemde breuk), hoest- en schudpijn.

#### Auscultatie

- Stille buik gedurende `≥ 5 min` → paralytische ileus.
- Hoogklinkend, gootsteengeruis → mechanische obstructie; verdwijnt als paralytische ileus ontstaat.

#### Percussie

- Pijnlijk → peritoneale prikkeling.
- Opgeheven leverdemping → vrije lucht in de buikholte (perforatie).
- Gedempte ruimte van Traube → vergrote milt of lever.

#### Palpatie

- **Drukpijn op McBurney** (tussen navel en SIAS) → appendicitis.
- **Loslaatpijn** en **contralaterale loslaatpijn (Blumberg)** → peritoneale prikkeling. Alleen bij twijfel uitvoeren; weglaten als andere tekenen al duidelijk zijn.
- **Défense musculaire**: onwillekeurig spierverzet (≠ actief verzet) → sterkste LO-aanwijzing peritonitis.
- **Slagpijn nierloges** → pyelitis, hydronefrose.
- **Pulserende weerstand bovenbuik** → AAA → spoed.
- **Infiltraat** (week-elastische pijnlijke weerstand): rechtsonder = appendiculair, rechtsboven = cholecystitis, linksonder = diverticulitis.
- **Teken van Carnett**: drukpijn ↑ bij aanspannen buikspieren → buikwand; gelijk of ↓ → intra-abdominaal.
- **Psoasfenomeen**: pijn rechtsonder bij heupbuiging tegen weerstand: weinig sensitief, vrij specifiek voor appendicitis (zinvol bij twijfel).
- Hernia-uittreedplaatsen palperen bij staan + persen.

**Testkenmerken appendicitis**: McBurney-drukpijn en défense musculaire pleiten het sterkst vóór. Afwezigheid van hevige onderbuikpijn, hoestpijn of McBurney pleit ertegen. Loslaatpijn draagt minder bij; pijnlijk rectaal toucher niet.

### Rectaal toucher

Op indicatie, **niet routinematig** bij elke acute buik:

- linkszijdige weerstand, verdenking IBD of appendicitis
- verdenking rectumcarcinoom
- rectaal bloedverlies
- twijfel over appendicitis (opdrukpijn bevestigt)

Soms palpabel: appendiculair infiltraat/abces (rechtsonder), diverticulitis-infiltraat (linksonder).

### Speculumonderzoek en vaginaal toucher

Bij verdenking PID, EUG of maligniteit uterus/ovaria/colon. Slingerpijn + pijnlijke zwelling naast uterus → salpingitis/adnexitis. Drukpijnlijke weke uterus + purulente fluor → endometritis.

### Overig

Op indicatie wervelkolom, hart, longen, zenuwstelsel. **Testes** onderzoeken als geen andere oorzaak gevonden (torsio testis, epididymitis).

<tip>

Heftige pijn → geef pijnstilling (NSAID of opioïd). Het beïnvloedt het buikonderzoek niet nadelig en is geen reden om verwijzing of beeldvorming uit te stellen.

</tip>

## Aanvullend onderzoek

<note>

Aanvullend onderzoek bevestigt of verwerpt de werkdiagnose, maar verandert een na A + LO onjuiste diagnose slechts in `~14 %` in een correcte. Gericht inzetten; en laat noodzakelijke behandeling er niet door vertragen.

</note>

### Bloedonderzoek

- **CRP / BSE** ↑: ontsteking, maligniteit.
- **Hb** ↓: bloeding (niet direct gedaald).
- **Leukocyten** ↑: infectie, appendicitis.
- **Leverenzymen** ↑: lever- of galwegaandoening.
- **Creatinine** ↑: nierfunctiestoornis, dehydratie.
- **Amylase / lipase**: verhoging `> 3×` bovengrens normaal is één van de "2-uit-3"-criteria voor acute pancreatitis (kliniek / laboratorium / beeldvorming); bij galstenen vaak slechts licht verhoogd.

### Urineonderzoek

Routine bij verdenking acute buik. Vangt vooral atypische UWI en stenen.

- UWI: bacteriurie, leukocyturie, nitriet `+`, soms erytrocyturie.
- Erytrocyturie ook bij urolithiasis, soms appendicitis, zelden AAA of maligniteit.
- Retrocoecale appendicitis kan leukocyturie geven.

### Zwangerschapsreactie

Bij **élke** vrouw in de fertiele fase zonder duidelijke andere oorzaak → urine-zwangerschapstest om **EUG** uit te sluiten. Serum-β-hCG serieel volgen onderscheidt EUG van spontane abortus.

### Vaginale fluor

Bij verdenking PID: gonorroe, chlamydia.

### Feces

Aantonen bacteriële of parasitaire darminfectie.

### Beeldvorming

- **X-BOZ** (staand): vrij lucht onder diafragma (perforatie), vochtspiegels (ileus). Toont `85 %` van nierstenen, `15 %` van galstenen. Beperkte meerwaarde → vaker vervangen door CT.
- **Echografie**: eerste keus bij galstenen/cholecystitis (sens `81 %`, spec `83 %`), kinderen, gynaecologisch (cysten, myomen, salpingitis, EUG: transvaginaal nauwkeuriger), AAA, nierstenen. Kwaliteit afhankelijk van echoscopist.
- **CT**: meest sensitief, gereserveerd voor twijfel na A + LO + echo (stralingsbeperking). Onderscheidt appendicitis van andere oorzaken, toont perforatie/abces.
- **MRI**: sens/spec vergelijkbaar met echo; beperkt beschikbaar.
- **Diagnostische laparoscopie**: bij onduidelijke diagnose. Bij vrouwen in de fertiele leeftijd met pijn rechtsonder is `25–33 %` géén appendicitis (vaak gynaecologisch). Cholecystitis/appendicitis → direct ingrijpen mogelijk.

## Verwant

- [Hoofdpijn](/klinisch-redeneren/hoofdpijn): andere DAK-samenvatting
- [Dyspepsie](/aandoeningen/maagklachten/dyspepsie): niet-acute bovenbuikklachten
- [Ulcus pepticum](/aandoeningen/maagklachten/ulcus-pepticum): farmacologie ulcuslijden
- [Urineweginfectie](/aandoeningen/urineweginfectie): UWI-beleid
- [IJzergebreksanemie](/aandoeningen/ijzergebreksanemie): bij melaena / chronisch bloedverlies

<bronnen>

## Bron

### Hoofdbron

- *Acute buikpijn*. In: *Diagnostiek van alledaagse klachten*. Hoofdstuk 33. Bohn Stafleu van Loghum, 2021. Print ISBN 978-90-368-2619-8, elektronisch ISBN 978-90-368-2620-4. DOI: [10.1007/978-90-368-2620-4_33](https://doi.org/10.1007/978-90-368-2620-4_33). Online: [mijn.bsl.nl/acute-buikpijn/19346372](https://mijn.bsl.nl/acute-buikpijn/19346372).

### Richtlijnen (voor behandelbeleid)

- Nederlandse Vereniging voor Heelkunde. *Richtlijn diagnostiek acute buikpijn bij volwassenen*. NVH, 2013.
- Numans ME, e.a. NHG-Standaard *Maagklachten* (vierde herziening). Nederlands Huisartsen Genootschap, 2013.
- Bouma M, e.a. NHG-Standaard *Urineweginfecties* (vijfde herziening). Nederlands Huisartsen Genootschap, 2020.
- Wichers IM, e.a. NHG-Behandelrichtlijn *Misselijkheid en braken*. Nederlands Huisartsen Genootschap, 2016.
- Het Acute Boekje. *MDL: Acute pancreatitis*, 2017.
- Het Acute Boekje. *Gebarsten aneurysma aorta abdominalis*, 2017.

### Aanvullende naslag

- De Jongh TOH (red.). *Fysische diagnostiek*. 2e druk. Bohn Stafleu van Loghum, 2015 (par. 6.9, De acute buik).
- Gooszen HG, e.a. *Leerboek chirurgie*. Bohn Stafleu van Loghum, 2012.

</bronnen>