# Dysmenoroe > Samenvatting van de NHG-Standaard Dysmenoroe (M114): diagnostiek primair vs secundair, pijnmedicatie, hormonale anticonceptie en verwijscriteria. Deze pagina is een medische samenvatting van de NHG-Standaard *Dysmenoroe* (M114, `april 2026`). Gebruik lokaal protocol en klinisch oordeel bij spoed, afwijkend beloop of diagnostische twijfel. ## Kernpunten - Anamnese en lichamelijk onderzoek zijn de hoekstenen van de diagnostiek; lab is **niet** zinvol. - Onderscheid **primair** (geen pathologie) van **secundair** (endometriose, adenomyose, myomen, ovariumpathologie). - Endometriose is meest voorkomende oorzaak van secundaire dysmenorroe; gemiddelde diagnostische delay `7 jaar`. - Medicamenteus: paracetamol of orale NSAID, hormonale anticonceptie, of combinatie; geen voorkeur, kies samen met patiënt. - Schrijf **geen opioïden** voor. - Transvaginale echo (TVE) is meestal niet nodig; een echo zonder afwijkingen sluit endometriose **niet** uit. - Evalueer na `3 maanden`; verwijs bij onvoldoende effect of vermoeden ovariumpathologie/uterusanomalie. - Therapeutisch doel: - pijnreductie tot voor patiënt acceptabel niveau,
behoud van dagelijks functioneren (school, werk, sport) en geen menstruatiegebonden verzuim;
evaluatie na *3 maanden* op effect, bijwerkingen en verzuim. - bij (vermoeden) endometriose/adenomyose: aanvullend progressie en impact op fertiliteit beperken
via hormonale anticonceptie; tijdig herkennen om diagnostische delay (gemiddeld `7 jaar`) te verkorten. ## Klinisch beeld Dysmenorroe is pijn vlak voor of tijdens de menstruatie, meestal onder in de buik, soms uitstralend naar rug of benen. Impact op dagelijks functioneren is vergelijkbaar met `DM2`. Hoogste prevalentie tussen `12-24 jaar` (`39,1 per 1000` vrouwen). ### Primaire dysmenorroe - Ontstaat kort na de menarche. - Pijn begint vlak voor/tijdens menstruatie, hevigst op dag `1-2`, duurt `1-3 dagen`. - Kan uitstralen naar onderrug/bovenbenen; soms misselijkheid, braken, vermoeidheid. - **Geen** aantoonbare onderliggende pathologie. - Pathofysiologie: verhoogde prostaglandineproductie → myometriumcontracties → lokale ischemie en gevoeligheid van zenuwuiteinden. ### Secundaire dysmenorroe Aantoonbare onderliggende pathologie. Onderscheid is klinisch vaak lastig.
Oorzaak Kenmerken
Endometriose dyspareunie, dyschezie, dysurie, cyclische obstipatie/diarree, hematurie, rectaal bloed-/slijmverlies; subfertiliteit; prevalentie 2-10% algemene populatie
Adenomyose hevig menstrueel bloedverlies + vergrote uterus; vaak overlap met myomen; ~1/3 asymptomatisch
Myomen cyclisch hevig bloedverlies + vergrote uterus; intracavitair myoom geeft contractiepijn
Ovariumpathologie meestal asymptomatisch; pijn aan zijde vergroot ovarium; cyste < 10 cm premenopauzaal meestal benigne
Overig cervicale ligging/perforatie spiraal, uterusanomalie (bicornis, Asherman), VGV, hymen imperforatus
Endometriose en adenomyose hebben grotendeels overlappende symptomatologie. Klachten komen niet altijd overeen met locatie en uitgebreidheid van de laesies. ## Diagnostiek ### Anamnese Klachten passend bij dysmenorroe: - relatie pijn-menstruatiecyclus - begin t.o.v. menarche, beloop - lokalisatie, uitstraling, ernst - dyspareunie (zie [Seksuele klachten](https://richtlijnen.nhg.org/standaarden/seksuele-klachten)) - opvattingen van de vrouw over oorzaak Vraag verder naar: - cyclische dysurie of dyschezie - geassocieerde klachten: diarree, misselijkheid, braken, hoofdpijn - aard vaginaal bloedverlies (frequentie, duur, regelmaat, intermenstrueel/postcoïtaal, hoeveelheid) - hematurie, rectaal bloed-/slijmverlies - soa-risico - (onvervulde) kinderwens - eerstegraadsfamilielid met endometriose Ervaren hinder en psychosociale anamnese: - verzuim werk/school - invloed op dagelijkse activiteiten en sport - stemming, angst, depressieve klachten Voorgeschiedenis: - gebruikte pijnmedicatie, anticonceptie, zelfzorg + ervaren effect - PDS, proctitis, chirurgische buikingrepen - obstetrische voorgeschiedenis (EUG) ### Lichamelijk onderzoek #### Buikonderzoek - Druk-, loslaatpijn, défense musculaire, lokalisatie. - Rectaal toucher bij rectaal bloed- of slijmverlies. #### Gynaecologisch onderzoek Weeg wensen en voorkeuren mee. Wees terughoudend bij virgo, trauma in voorgeschiedenis of verwacht (zeer) pijnlijk onderzoek. - **Inspectie vulva**: labia, introïtus, littekenweefsel. - **Speculum**: endometrioselaesies in fornix posterior (rood/blauw/bruin doorschemerend, vaak (zeer) pijnlijk), fluor, spiraaldraadjes, cervix/vaginawand. - **Vaginaal toucher**: uterus (ligging, mobiliteit, grootte, oppervlak), opstoot-/slingerpijn, adnexen (grootte, pijnlijkheid), palpabele massa's in fornix posterior (diepe endometriose), bekkenbodemspanning. ### Aanvullend onderzoek - **Lab**: niet aanbevolen. - **Transvaginale echo (TVE)**: overweeg bij - niet beoordeelbaar gynaecologisch onderzoek - hevig menstrueel bloedverlies en/of vergrote uterus (myomen/adenomyose) - vermoeden vergroot ovarium (ovariumpathologie, endometriosecyste) - vermoeden cervicale ligging of perforatie spiraal TVE zonder afwijkingen sluit endometriose **niet** uit. ### Werkdiagnose Vermoeden **endometriose** bij dysmenorroe + ≥1 van: - dyspareunie - cyclische pijnlijke mictie ± hematurie - cyclische pijnlijke ontlasting ± rectaal bloed-/slijmverlies - subfertiliteit - aanwijzingen bij gynaecologisch onderzoek Vermoeden **adenomyose**: dysmenorroe + hevig menstrueel bloedverlies en/of vergrote uterus. Stel **primaire dysmenorroe** als werkdiagnose wanneer verdenking op secundaire dysmenorroe laag is en overige oorzaken zoveel mogelijk uitgesloten. ## Behandeling De initiële behandeling van primaire dysmenorroe, vermoeden endometriose en adenomyose is **hetzelfde**. Diagnostische zekerheid is voor start medicatie niet nodig. ### Voorlichting - Wijs op keuzekaart [‘Ik heb veel pijn als ik ongesteld ben. Wat kan helpen?’](https://www.thuisarts.nl) (thuisarts.nl). - Plaatselijke warmte (kruik) kan pijn verlichten. - Blijf zoveel mogelijk normale activiteiten doen (afleiding helpt). - Bij vermoeden endometriose/adenomyose: chronische aandoening, mogelijk invloed op vruchtbaarheid; hormonale anticonceptie kan progressie mogelijk vertragen. ### Pijnmedicatie Conform de eerste twee stappen van de [NHG-Standaard Pijn](/aandoeningen/pijn): paracetamol of orale NSAID, eventueel combinatie. Zie ook [Pijn](/aandoeningen/pijn) voor doseringen. - Start bij **begin** van pijnlijke krampen, stop zodra dysmenorroe weer over is. - Inname op **vaste tijden** in voldoende hoge dosering. - **Maandelijks kortdurend** gebruik; wees terughoudend met langdurig NSAID-gebruik. - **Geen opioïden**: risico op verslaving door chronisch karakter. - Combinatie met hormonale anticonceptie is mogelijk. ```recipe /** * Primaire dysmenorroe: start bij begin krampen, vaste tijden. * Stop zodra menstruatie en pijn over zijn. */ R/ ibuprofen tablet 400 mg Da/ 30 tabletten S/ 3 dd 1 tablet bij menstruatiepijn, max 4 dagen per cyclus, met voedsel # bij onvoldoende effect: combineer met paracetamol 4 dd 1000 mg # evalueer na 3 maanden ``` ### Hormonale anticonceptie Overweeg bij (vermoeden van) primaire dysmenorroe, endometriose of adenomyose. Geen voorkeur tussen methoden; kies samen met patiënt. Zie [Anticonceptie](/aandoeningen/anticonceptie-dysmenoroe/anticonceptie). #### Combinatiepreparaat - Adviseer in de stopweek **door te slikken** bij aanhoudende klachten. - Spotting/doorbraakbloedingen zijn doorgaans onschuldig, niet teken van verminderde effectiviteit of progressie endometriose. Kan wel hinderlijk zijn. - Bij aanhoudende spotting of doorbraakbloeding: stopweek van `4-7 dagen` inlassen. - Langdurige veiligheid van continu gebruik (zwangerschap, trombose, maligniteit): onvoldoende gegevens. #### Alleen progestageen - Pil met alleen progestageen, implantatiestaafje, hormoonspiraal. - **Geen prikpil** bij adolescenten (`< 18 jaar`) of bij toekomstige kinderwens; risico op verminderde botdichtheid en herstel vruchtbaarheid `6-12 maanden` na laatste toediening. #### Voorbeeld combinatiepil: primaire dysmenorroe ```recipe /** * Primaire dysmenorroe + anticonceptiewens, geen contra-indicaties. * Continu doorslikken bij aanhoudende klachten in stopweek. */ R/ ethinylestradiol/levonorgestrel 30/150 microg Da/ 3 stripverpakkingen (= 3 mnd) S/ 1 dd 1 tablet, doorslikken bij menstruatiepijn in stopweek #! evalueer na 3 maanden: effect, bloedingspatroon, bijwerkingen # bij doorbraakbloeding > spotting: stopweek 4-7 dagen inlassen ``` ## Controles Adviseer evaluatieconsult na `3 maanden`: - effect en bijwerkingen gestarte medicatie - school-/werkverzuim - aanpassing medicatie: combineer pijnmedicatie + hormonale anticonceptie, of switch hormonale methode - her-evalueer aangepaste behandeling na `3 maanden` - bij (recidief) klachten: retour op spreekuur, bespreek alternatieven of verwijzing ## Verwijscriteria Verwijs naar **gynaecoloog** bij: - aanhoudende klachten ondanks pijnmedicatie + hormonale anticonceptie - vermoeden ovariumpathologie, uterusanomalie of obstructie (VGV, hymen imperforatus) Overweeg: - **bekkenfysiotherapeut** of **seksuoloog** bij dyspareunie of chronische buikpijn met verhoogde bekkenbodemspanning - **kaderhuisarts urogynaecologie** (regionaal) voor advies diagnostiek/behandeling ## Buiten de scope - Abnormaal bloedverlies → [Vaginaal bloedverlies](https://richtlijnen.nhg.org/standaarden/vaginaal-bloedverlies) - Spoed: acute buikpijn, EUG, PID, torsie adnex → [Miskraam](https://richtlijnen.nhg.org/standaarden/miskraam), [PID](https://richtlijnen.nhg.org/standaarden/pelvic-inflammatory-disease) - Pijn door spiraal → [Anticonceptie](/aandoeningen/anticonceptie-dysmenoroe/anticonceptie) - Pijnklachten zonder relatie met menstruatie ## Bron - NHG-Standaard *Dysmenoroe* (M114), versie `1.0`, `april 2026`. NHG-werkgroep: Bosker JE, De Swart SM, Hazelhoff M, Ketel IJG, Kurver MJ, Nap AW, Stibbe LA, Van den Donk M, Verkerk WJY. - Vervangt NHG-Behandelrichtlijn *Dysmenoroe*.